Trend održivog i sporog staklarstva: prenamena, apciklaža i reciklaža

dr Hristina Mikić, urednik edicije Cirkularno staklo

Trend održivog i sporog staklarstva: prenamena, apciklaža i reciklaža

dr Hristina Mikić

Radovi iz serije Dodir (2022), Nika Šantej || fotografija: Miha Benedičić, ljubaznošću Nike Šantej / Nixi studio

Širom Evrope, staklarski umetnici osvajaju naizgled nove, ali zapravo drevne prakse kreativne prerade stakla koje pronalaze u svom okruženju. Dok se njihovi pristupi promovišu kao inovativni i prigodni za održivi razvoj i cirkularnu ekonomiju, istraživači nam pokazuju da su još Rimljani reciklirali staklo i popravljali polomljene staklene čaše. Stakleni krš je u Rimskom carstvu bio roba kojom se trgovalo na veliko, jer su malobrojne staklarske radionice mogle da ga pretope u nove, tada dragocene stvari. Ove drevne tehnike danas su baza za reinovacije.

Cirkularne staklarske prakse postoje otkad i samo staklo, ali su u eri industrijalizacije, u kojoj se tragalo za vrhunskim kvalitetom stakla, bile u zadnjem planu, gotovo zamrle. Na bazi mapiranih više od sto primera umetničke reciklaže stakla, mogu se uočiti tri vida cirkularnih praksi. Jedna od najstarijih je recikliranje post-potrošačkog stakla. Same fabrike stakla počele da recikliraju svoj otpad od proizvodnje, ali samo delimično, jer uvek dodaju i nove sirovine (kvarcni pesa, krečnjak, sodu itd.). Svrha tih kontrolisanih procesa upotrebe koleta, odnosno interno recikliranog stakla, je smanjenje troškova proizvodnje i količine otpada od stakla. Suočavajući se sa problemom raznorodnog hemijskog sastava staklenog otpada, u mogućnosti su da recikliraju samo određene vrste stakla, najčešće samo ambalažno. Na tom planu, ogroman doprinos daju umetnici i kreativni preduzetnici, koji se rado upuštaju u rad sa svim vrstama bačenog stakla. Primenjujući tradicionalne i novije staklarske tehnike, oni čak osvajaju i nove tehnološke postupke, te dokazuju da su i hemijski najsloženija stakla (npr. laminirana, kaljena i sl.) reciklabilna. Tako se umetnički pristupi u oblikovanju cirkularnih praksi, kombinovani sa istorijskim tehnikama staklarstva vraćaju na velika vrata, kao poželjan odgovor na probleme uništavanja životne sredine uzrokovane zamašnim razvojem industrije – intenzivnom eksploatacijom prirodnih resursa, otpuštanjem štetne količine ugljendioksida u atmosferu, ubrzavanjem potrošnje i stvaranjem mega-deponija. S druge strane, ove prakse doprinose i unapređenju inovacija, industrijskog dizajna i raznolikosti kulturnih izraza.

Drugi vid cirkularnih praksi vezan je za recikliranje staklenog građevinskog materijala i staklene elektronike – prozora, panela, borosilikatnog stakla, kao i stakla korišćenog u električnim aparatima, namenskim proizvodima farmacije, kozmetike i prisnu vezu sa industrijom.

Treći pristup podrazumeva korišćenje prirodnog i veštačkog morskog stakla. Za razliku od pravog morskog stakla koje priroda stotinama godina oblikuje talasima i peskom, lažno morsko staklo nastaje u kontrolisanom, urbanom kontekstu – od recikliranog, post-potrošačkog stakla. Parčići se drobe, poliraju i boje, oponašajući površinu i teksturu morskog stakla, ali njihovo poreklo i značenje su sasvim drugačiji. LoveSeaGlass iz Costa Blance izrađuje staklene objekte koji su svedoci ciklusa industrije i potrošnje: oni su urbanizovano morsko staklo i estetika industrijskog pejzaža. Lažno morsko staklo tako postaje materijal koji poziva na promišljanje estetike i cirkularnih praksi savremenog života. Dok pravo morsko staklo simbolizuje prirodni proces i prolaznost, lažno morsko staklo nudi viziju industrijske poetike — lepotu nastalu u savezu reciklaže, veštačkog procesa i ljudske želje da imitira prirodu.

Cikularne staklarske prakse stoga nisu samo tehnološki procesi koji postižu ekološke ciljeve, već su i kontekstualni i simbolički procesi, koji preispituju staklo kao materijal i umetnički medijum. Podstičući inovativno promišljanje i pronalaženje novih svojstava i funkcija stakla, one su resurs sveukupnog održivog razvoja, ne samo reciklaže i eliminacije otpada.

Kreativni rad sa postpotrošačkim i vintidž staklom

Mnogi umetnici koji prerađuju i rekontekstualizuju staklo koje pronalaze u svom okruženju i cirkularne prakse vide kao način da učine svoj rad održivim, te zato moderan i poželjan. S druge strane, oni koji žele da doprinesu smanjenju količine otpada i umanje potrebu za proizvodnjom novog stakla, nailaze na tržište koje sve više traži originalnije, odnosno bolje dizajnirane proizvode, što su najčešće posude (čaše, bokali, vaze i sl.) izrađene od iskorišćenih staklenih boca.

Negde u sredini su vrhunski dizajneri, sposobni da sagledaju i kreativno izvedu staklo u aktuelnom kontekstu održivog razvoja, kao i umetnici koji prave proboje na polju samog materijala, odnosno tehnologije recikliranja specijalnih vrsta stakla (laminiranog, kaljenog, borosilikatnog, optičkog itd.), koja se zbog svog specifičnog hemijskog sastava još uvek smatraju nereciklabilnim. Oni deluju kao inovatori cirkularnih praksi, sposobni da kroz umetnički rad unaprede cirkularnost stakla.

Kao i kod svih drugih materijala (drveta, plastike, metala…), strategije kreativne prerade stakla su prenamena, apciklaža i reciklaža. Umetnici ih primenjuju na sve vrste postpotrošačkog i vintidž stakla. Pod postpotraščkim staklom se misli na stakleni otpad, sačinjen od ambalažnih boca i tegli, slomljenog staklenog posuđa i drugih predmeta, prozorskih stakala, katodnih cevi starih televizora, ekrana pametnih telefona, ampula i boca farmaceutske industrije, i staklenog otpada svih drugih industrija.

Vintiž staklo po pravilu čine stakleni predmeti stari 50 i više godina, ali je tu često i mnogo mlađih stvari koje, zbog svoje određene kulturne, istorijske i estetike vrednosti, nisu bačene i preprodaju se na buvljacima ili u antikvarnicama. Ovo staklo se često korisiti kao istorijsko, jer odražava tehnologiju, dizajn i stil epohe u kojoj je nastalo. Ono je uglavnom ručno izrađeno, autentično i specifične boje i teksture, te svedoči o proizvodnim procesima tog vremena, koje je teško ponoviti u sadašnjim uslovima.

Vintiž staklo po pravilu čine stakleni predmeti stari 50 i više godina, ali je tu često i mnogo mlađih stvari koje, zbog svoje određene kulturne, istorijske i estetkse vrednosti, nisu bačene i preprodaju se na buvljacima ili u antikvarnicama. Ovo staklo se često korisiti kao istorijsko, jer odražava tehnologiju, dizajn i stil epohe u kojoj je nastalo. Ono je uglavnom ručno izrađeno, autentično i specifične boje i teksture, te svedoči o proizvodnim procesima tog vremena, koje je teško ponoviti u sadašnjim uslovima.

Kreativna prenamena

Kreativna prenamena podrazumeva promenu prvobitne svrhe staklenih predmeta, pri čemu se njihov izvorni oblik ne menja – predmet ostaje isti ali se koristi na novi način. Tipičan primer, koji ne zahteva mnogo kreativnosti, je stavljanje ispražnjene tegle konzervirane hrane u funkciju vaze. Nešto složeniji vid prenamene je, na primer, stavljanje kristalne boce za viski u funkciju abažura viseće sijalice, što je britanski dizajner Li Brum fantastično uradio, ili upotreba vintidž stakla kao gradiva nameštaja, što radi Andreas Berlin. Takve stvari se dešavaju ređe, jer zahtevaju više kreativnosti i veštine koje mnogi nemaju.

Najviši dometi ove strategije su, na primer, luster Optical-62BG Stjuarta Hejgarta, napravljen od 80,000 dioptrijskih stakala; prelepi radovi Rouz Kalf i lampe Erveja Matejevskog, napravljene slaganjem i nizanjem staklenih sitnica. Prenamena je otvorena i za kombinovanje staklenih predmeta sa onim od drugih materijala, kao i za sve vidove tehničke i dekorativne obrade staklenih površina – brušenjem, ecovanjem, graviranjem, oslikavanjem, farbanjem, peskarenjem itd. Svi pristupi koji izvornom predmetu ne menjaju oblik, stoje u ovom polju.

Apciklaža

Apciklaža ide korak dalje od prenamene i postpotrošačko staklo koristi kao materijal koji se može rezati, fuzionisati, savijati, i oblikovati plamenom da bi se došlo do novih, vrednijih predmeta. Proizvodi apciklaže otvoreno ili prikriveno zadržavaju tragove stakla od kog su napravljeni (boju, oblik, detalj, teksturu), i upravo je to ono što oduševljava i svaraoce i kupce – transformacija starog u novo. O popularnosti ove strategije svedoče i projekti Koka-kole i Hajnekena, velikih kompanija koje su angažovale staklarske umetnike da od njihovih boca izrađuju nakit, lustere i druge upotrebne predmete. Tako iskazuju društvenu odgovornost i dolaze do jedinstvenih, kolekcionarskih predmeta koji poznatu estetiku brenda otvaraju i predstavljaju kao polje novih umetničkih izraza.

U apciklaži, umetnici se služe i hladnim i toplim tehnikama izrade stakla. Prvi korak je najčešće rezanje, kojim se menja prvobitni oblik predmeta, na primer staklene boce, i otvara prostor za kreativni rad sa izrezanim delovima. Tako nastaju čaše i bokali italijanskog ateljea Amarco, španskog Lusirmasa, zanzibarskog CHAKO i češke Srne. Od manjih izrezanih delova mogu se komponovati lusteri i raditi vitraži, a od najsitnijih delova, praktično zdrobljenog stakla, prave se mozaici, nakit i dekorativni malč. Kombinovanjem raznoraznih komada postpotrošačkog i vintidž stakla sa predmetima od drugih materijala nastaju i ljupke viseće lampe Betine Šori, kao i Jugošik lusteri Nine Savič.

Na polju izrade nakita od apcikliranog stakla, javljaju se i fenomeni pravog i lažnog morskog stakla. Pravo su parčići stakla koje umetnici nalaze na plažama, oblikovani morskim talasima i peskom, nekada i desetinama godina. Oni postaju elementi novog nakita, uokvireni čak i srebrom, ako su izvanredno lepi. S druge strane, lažno morsko staklo je ono koje umetnici kupuju u reciklažnim stanicama, ili od specijalizovanih prodavaca. To su delići zdrobljnog post-potrošačkog stakla (ambalažnih boca, ogledala itd.) čije su ivice, inače oštre, zaglađene, odnosno bezbedne za rad. Do zaglađenih ivica se dolazi mašinskim rotiranjem ili treskanjem komadića stakla, koji mogu biti različitih oblika, veličina i boja. Pogodni su za izradu nakita i posebno interesantni kao inspiracija za stvaranje komada industrijske i urbane estetike, sasvim suprotne onoj koju umetnici nalaze u prirodi morskih plaža.

Nešto složenije tehnike apciklaže zahtevaju zagrevanje stakla i posebne alate i mašine. Oblikovanje plamenom (brenerom) najčešće se primenjuje kod izrade sitnijih predmeta, na primer minđuša i dugmadi od stakla lako prepoznatljivih ambalažnih boca (od piva, džina, votke itd.). Fuzionisanje omogućava stapanje stakala različitih boja i uopšte kolorit, pa se, pomoću odgovarajućih peći, mogu izraditi i manji i veći predmeti – tacne, privesci, zidne slike itd.

Tehnikom savijanja se postižu najmanje očekivani rezultati, jer većina ljudi staklo doživljava kao tvrd materijal koji se ne može savijati. Upravo tako, savijanjem staklenih boca, nastaju poslužavnici Mirri Glass-a i boce-vaze Betine Šori, dok Nika Šantej savijanjem prozorskog stakla dolazi do svojih prelepih tanjira.

Zahvaljujući takvim radovima, publika otkriva novo, nepoznato lice stakla. Apciklaža je veoma široko polje stvaralaštva koje postpostrošačko staklo uzima za radni materijal ili nastoji da očuva i osveži estetiku postojećih, najčešće vintidž staklenih predmeta.

Reciklaža

Kreativna reciklaža podrazumeva čišćenje, sortiranje i drobljenje postojećeg stakla, koje se potom tretira na različite načine da bi se izradili novi predmeti. Zdrobljeno staklo se može topiti u staklenu masu za oblikovanje predmeta duvanjem, presovanjem ili livenjem; mešati sa betonom ili smolom da bi se dobile tzv. terrazzo ploče; ili fuzionisati. U poslednje vreme, tu su i 3D štampači stakla koji tope i postpotrošačko staklo i od njega štampaju nove predmete. U svakom od ovih slučajeva, posebno kod teraca kao hladne tehnike, štedi se 40+% energije u odnosu na proizvodnju nerecikliranog stakla.

Umetnici koji recikliraju staklo imaju svoje dobavljače staklenog otpada, ili ga kupuju u reciklažnim stanicama, već opranog i sortiranog prema hemijskom sastavu i boji. Dok većina, poput Marije Jakuš u Ukrajini i LSA International u Londonu, topi i ručno duva recikliranu staklenu ambalažu, jer je najrasprostranjenija i često se savesno odlaže i prikuplja, neki ateljei uspevaju da iskoriste i mnoge druge vrste stakla. Pariski La Soufflerie, na primer, topi i prozorska i automobilska stakla, atelje Majkla Rua traga za optičkim staklima (iz dvogleda, mikroskopa, kamera), Pernile Bulou reciklira farmaceutske epruvete od borosilikatnog stakla, a Hana Gibson je baš posvećena specijalnim staklima, koja se zbog svog hemijskog sastava u najboljem slučaju pretvaraju u materijale niže vrednosti (stakleni asfalt, staklenu vunu i penasti šljunak), a najčešće samo melju i zakopavaju u zemlju.

Fuzionisanje se takođe pokazalo kao veoma dobro za ispitivanje ponašanja nepoznatih vrsta stakla na različitim temperaturama. Služeći se tom tehnikom, Žužana Deak je dobila sasvim novi stakleni materijal, a atelje Plastique je uspeo da reciklira staklo izvađeno iz bačenih rerni i proizvede orginalne pločice Forite. Na polju rada sa terrazzo mešavinama, umetnički pristup Justine Poplavske stvorio je nesaglediv prostor za kreativno izražavanje, pokazujući koliko je taj materijal interesantan i neistražen. Interesovanje za njene radove raste zato što publika najpre ne zna od čega su napravljeni i želi da sazna više, a onda i zato što postaju neiscrpni podsticaj razmišljanja i emocionalnih doživljaja, poput dela lirsko-ekspresivnog slikarstva.

Eksperimentišući sa recikliranjem stakla, umetnici stvaraju autentične umetničke radove i kolekcije upotrebnih predmeta, ali i osvajaju nove tehnološke procese, od značaja za sve druge umetnike, industriju stakla, arhitekte i celo društvo.

Trend novog, održivog i sporog staklarstva

Potreba za proizvodima prenamene, apciklaže i reciklaže stakla izuzetno je velika, ponekad i kontraproduktivna. Ispijanje limunade iz tegle postalo je toliko popularno u kafićima da Kinezi sada proizvode nove tegle sa poklopcima rustičnog dezena i rupom za slamku. Očigledno važna tržišta su hoteli, restorani i kafići posvećeni društveno odgovornijem poslovanju, ali je još značajnija industrija arhitekture i građevinarstva, koja sada mora da traga za novim, održivim materijalima. Naravno, kupci modnih detalja i proizvoda za uređenje enterijera ostaju najšire tržište, otvoreno za popularizaciju svega što donosi dobru i važnu priču.

Najbolji restorani, poput Porodične vinarije Roka (El Celler de Can Roca) u Đironi, i sami zasnivaju staklarske radionice za apciklažu stakla koje su iskoristili – sve prerađuju u suvenire za goste i praktične stvari koje se u restoranu opet koriste. Proizvođači poznatih pića takođe pokazuju interesovanje za širenje svojih asortimana na kolekcije proizvoda izrađenih od njihovih boca. Sve više je i prodavnica specijalizovanih za ekološki prihvatljive proizvode, gde se može videti da brendovi dizajna sve češće imaju sezonske kolekcije od recikliranog stakla. Konačno, čaša od recikliranog stakla je sada deo standardne ponude korporativnih i privatnih poklona.

S druge strane, ovo stvaralačko polje još uvek je u začetku i u Evropi nema mnogo staklarskih ateljea sa kvalitetnim proizvodima prenamene, apciklaže i reciklaže. Nekolicina evropskih fabrika mašinski proizvodi širok asortiman predmeta od recikliranog stakla, ali se čini se da je samo par njih, poput Vidrios San Miguel (Španija) i Eco Glassworks (Polljska), zadržalo najkvalitetniju, ručnu izradu, toliko ugroženu da je sada i UNESCO štiti. Fabričke proizvode kupuju i umetnici, da bi im svojim ručnim radom (graviranjem, oslikavanjem, šlifovanjem, ecovanjem i sl.) dali autentičan izgled i veću vrednost.

O staklenom otpadu, kao izvoru umetničkog materijala, takođe se ne zna mnogo, a vladaju i predrasude o tome koje vrste stakla se mogu reciklirati. Umetnici ih stalno pobijaju i dokazuju da se može proizvoditi više održivih staklenih materijala. Bolje organizovano prikupljanje i sortiranje otpada verovatno će doneti nove umetničke izraze i proizvode, a širenje standarda bez otpada (zero waste) će isto tako uvećavati broj cirkularnih praksi rada sa staklom. Tome će doprineti i današnje školovanje studenata umetnosti u duhu održivog razvoja, jer diplomci već sada sa fakulteta izlaze sa svešću o tome da valja raditi sa staklom koje je već tu.

Na drugom kraju održivog staklarstva stoje proizvodi od borosilikatnog stakla i luksuzni proizvodi. Promovišu se u kontekstu kupovine visokokvalitetnih stvari koje će vam trajati ceo život, te tako nećete podsticati novu proizvodnju štetnu po prirodno okruženje, niti uvećavati količinu otpada. Ipak, kreativni izrazi prenamene, apciklaže i reciklaže im ostaju nenadmašna konkurencija na planu brige o lokalnoj zajednici, i moćna alternativa na planu dizajna i cene.

Deo trenda održivog staklarstva je i pojava tzv. sporog staklarstva (slow glass), kao izraza filozofije sporog dizajna (slow design). Reč je o radu sa staklom u kome je fokus na vremenu, kvalitetu i promišljenosti procesa, suprotno masovnoj serijskoj proizvodnji stakla. U osnovi ovog pristupa, staklo nije samo kao materijal za izradu funkcionalnih predmeta, već medij za umetničko istraživanje kroz spore procese kreiranja i dizajna. Karakteriše ga promišljeni dizajn, gde svaki komad, pre svega, ima narativnu vrednost. Često se zasniva na eksperimentima sa bojom i teksturom – detalji nastaju sporo, u slojevima i kroz efekte prelamanja svetlosti kroz staklo. Ovakvi komadi često imaju vidljive tragove ručne izrade, dubinu boje i suptilne detalje. Nastaju sa željom da publika i kupci osete povezanost sa procesom izrade i materijalom, a ne samo sa gotovim predmetom.

Reference

Society of Glass Technology, on YouTube. (2021, June 24). Glass Reuse and Recycling Through the Ages: Society of Glass Technology Heritage and History SIG. YouTube, Society of Glass Technology (video).
Joshi, T. (2024, September 7). Heineken Bottles get transformed into Recycled Glassware and Lampshades. YANKO DESIGN.
Smart Glass Jewelry. (online). Coca-Cola Licensed Products. Smart Glass Jewelry.

This edition is the part of the programme „Glassmaking Tradition Meets Innovation“ funded by the European Union. Views and opinions expressed are however those of the author(s) only and do not necessarily reflect those of the European Union or the European Education and Culture Executive Agency (EACEA). Neither the European Union nor EACEA can be held responsible for them.