KREATIVNO STAKLO
SRBIJE

Pretraga
Close this search box.

Rückl: estetika panka koja ističe plemenitost čuvenog češkog kristala

Tekst priredila: Hristina Mikić

Češka staklara Rikl (Rückl) doživljava radikalnu obnovu porodične tradicije staklarstva koja je bila prekinuta tokom više od 40 godina vladavine Komunističke partije. Ponovo je postala vlasništvo porodice Rikl 1992. godine, a danas proizvodi kolekcije inspirisane ličnim slobodama koje je čehoslovačka policija sve do Plišane revolucije 1989. zabranjivala i progonila kao anti-socijalističke. Tako kolekcije ABC i Love dizajnera Ronija Plesla donose direktnost i sirovost panka, kombinujući ih čak i sa 24-karatnim zlatom, dok su vaze Heroine dizajnerke Katerine Hendlove (Kateřina Handlová) posvećene jakim ženskim ličnostima.

Rikl trenutno nudi 20 kolekcija kristalnog posuđa od kojih samo tri – Čarls IV, Marija Terezija i Rudolf II – repliciraju njegovo kulturno nasleđe (dobro poznate i očekivane forme i dezene), a sve ostale nasleđe neguju kroz savremeni dizajn.

Vaza LATA Heroine posvećena grofici Lati Brandisovoj, jedinoj ženi koja je ikad pobedila u Velikoj stiplčez trci u Pardubicama, i vaza EMA Heroine posvećena Emi Destinovoj, češkoj operskoj pevačici koja se nakon zdravstvenih tegoba u velikom stilu vratila na scenu. Dizajn Katerina Hedlova. Fotografije: Anna Pleslova. © Rückl
Čaše iz Riklove kolekcije ABC, dizajn Roni Plesl; fotografija: Anna Pleslová. © Rückl

Krajnje savremeni dizajn po kome su Rikl proizvodi danas prepoznatljivi u svetu oslanja se na tehnologije proizvodnje i tehnike izrade stakla koje su u porodici Rikl usavršavane vekovima. Ta familija se staklarstvom bavila još u Veneciji koja je bila svetski centar staklarstva do 17. veka. Selila se prvo u Švajcarsku, a onda u današnju Češku. Zabeleženo je da je Sebastijan Rikl 1704. bio staklarski majstor u selu Zlatá studna poznatom po proizvodnji stakla. Riklovi su odatle išli na sever i istok današnje Češke da bi Jan Rikl zasnovao svoju staklaru 1846. godine u malom Siranijevom Ostrovu, danas velikom gradu Ostravi.

Jan Rikl uoči proslave svog 65. rođendana (levo) i njegov sin, Antonjin Rikl (desno) II © Rückl

Do početka Prvog svetskog rata, Jan i njegov sin Antonjin (Antonín) imali su četiri staklare od kojih je najveća otvorena 1903. u Nižboru kod Berouna, odmah pored tada novoizgrađene pruge Prag-Rakovnjik. Dugo su se održale i staklare u Včelnjičkoj južno od Praga (1875) i Skalici u Češkoj Lipi (1893) u kojima je Antonjin razvio proizvodnju apotekarskog posuđa. Kako je svoju robu morao da počne da štiti od konkurencije i obeležavanjem, roda sa dugačkim čepom od flaše u kljunu je znak robne marke Rikl od od 1891. do danas. Čep je neobično dugačak zato što se u to vreme lek iz flaše njime nanosio na ranu.

Originalni (1891) i redizajnirani (2017, Studio Najbrt) zaštitni znak robne marke Rikl II © Rückl

Pošto su Riklove staklare po završetku Drugog svetskog rata nacionalizovane, njihovim zlatnim periodom se smatraju dvadesete i tridesete godine 20. veka. Tada je, 1923. godine, i preduzeće Antonjin Rikl & sinovi (Antonín Rückl & synové) transformisano u akcionarsko društvo čiji su akcionari bili isključivo članovi porodice. Sa kancelarijima u zemlji i inostranstvu (Londonu, Damasku itd.), Rikl je širio proizvodnju, pravio skoro sve vrste stakla, i dobro poslovao. Od 1926. godine, proizvodio je i olovni kristal koji je, kao inovacija u to vreme, bio mekši tj. lakši za obradu a sjajniji od dotadašnjeg. Olovni kristal se u češkoj industriji stakla zadržao sve do 1990-ih, ali danas, nakon decenijskih odjeka o toksičnosti olova, Česi u velikoj meri, naročito kada je reč o ručnoj izradi stakla, proizvode bezolovni kristal (inače izmišljen u Češkoj u 17. veku).

Rikl je dekorativno staklo počeo da proizvodi negde oko Prvog svetskog rata. Na tržištu antikviteta ima Riklovih vaza koje kolekcionari datiraju još u 1910. godinu. Iz međuratnog perioda, poznate su Riklove tango vaze i činije, kao i proizvodi od prskanog stakla (spatter glass ili peloton glass). Tango staklo je prepoznatljivo po kontrastu poluprozirnih jarkih boja (narandžaste, žute, crvene, zelene) i najčešće crne kojom su rađeni dekorativni detalji poput oboda, drški i postolja, a prskano staklo se dobija stapanjem osnove sa komadićima i česticama stakla u raznim bojama. Otprilike u to vreme, Rikl je počeo da proizvodi i rubin crveno staklo po originalnoj, zaštićenoj recepturi po kojoj je bio poznat sve do početka 21. veka.

Tango staklo iz kataloga Antonin Rückl & Sons, oko 1925-1928.; izvor: „Anton Ruckl & Sons - New information about their Art Deco period glass.“ https://www.collectorsweekly.com/

Zlatni period se danas najviše pamti po hrabrim iskoracima u pogledu forme stakla i angažovanju značajnih čeških umetnika, poput Ludvike Smrčkove (Ludvika Smrčková) i Jozefa Drahonjovskog (Josef Drahoňovský), sa čijim radovima je Rikl osvajao zlatne medalje na najvećim svetskim izložbama i sajmovima.

Radovi Ludvike Smrčkove za Rikl: (1) Činija, duvani i sečeni olovni kristal, nagrađena Velikom nagradom (Grand Prix) Svetske izložbe u Briselu 1935. godine; kolekcija Muzeja stakla i nakita u Jablonecu na Nisi; fotografija: Aleš Kosina.; (2) Velika činija dizajnirana oko 1937. godine, sečeni olovni kristal; izvor: antikpraha.cz.

Druge češke staklare nisu bile tako otvorene za umetničke eksperimente i nove izraze u staklu. Prema rečima istoričarke Gabrijele Havlujove (Gabriela Havlůjová), tada je samo Rikl omogućavao Ludviki Smrčkovoj da izvede svoje napredne ideje. Zahvaljujući tome, ona je bila priznata i u svetu. 

(1) Deo servisa za doručkovanje, dizajn Ludvike Smrčkove, 1936., proizvodnja: Antonín Rückl & Sons, Nižbor, izvor: Muzej dekorativnih umetnosti u Pragu – u(p)m Prag; (2) Bokal, dizajn Ludvika Smrčkova, 1939., prozirno krakelirano staklo, visina: 29,5 cm, rađen za prodavnice Lepa soba (Krásná jizba) u vlasništvu kulturne i društvene organizacije Združeni rad (Družstevní práce), proizvodnja: Rückl Nižbor; izvor: aukcijska punuda na Livebid.

Radovi Jozefa Drahonjovskog za Rikl su takođe bili veoma važni zato što je on po završetku Prvog svetskog rata i sticanju nezavisnosti Čehoslovaka od Austrougarske imao ključnu ulogu u definisanju nacionalnih osobenosti industrijskog dizajna stakla. One su ujedno pronosile duh oslobođenog naroda i održavale češko staklarstvo u svetskom vrhu (u vreme kada su i zemlje Zapadne Evrope – Nemačka, Belgija, Francuska – sasvim vladale tehnologijom i tehnikama izrade stakla). Vaze, pehari i drugi radovi Drahonjovskog bili su zvanični pokloni predsenika Tomaša Masarika (papi i državnicima poput kralja i kraljice Jugoslavije, kralja Bugarske, i mnogih drugih), tako da je njegov rad za Rikl bio stvar najvećeg prestiža.

Po završetku Drugog svetskog rata i dolasku Komunističke partije na vlast, prvo je proterivanje svih Nemaca iz zemlje značajno oštetilo staklarstvo (oni su bili među najboljim majstorima, dizajnerima i preduzetnicima), a onda i to što je dekorativno, naročito zanatski izrađivano staklo, proglašeno buržoaskim, zastarelim i prevaziđenim. Tako je Rikl do 1960-ih proizvodio samo jednostavno laboratorijsko posuđe i noćne nokšire. Ipak, partija je veliku pažnju poklanjala privrednim uspesima države i njenom međunarodnom ugledu, pa je već od 1950-ih priređivala značajne sajamske prezentacije čehoslovačkog staklarstva (Milano 1957., Brisel 1958., Moskva 1959., Montreal 1967.) i podsticala izvoz stakla. Za razliku od pisaca i reditelja, umetnici i dizajneri stakla su najčešće mogli nesmetano da rade, čak i da prave svoje ateljee pri fabrikama, jer staklo nije bilo medij opasan po režim. Nova državna preduzeća, poput Češki kristal (Český křišťál) čiji je Rikl bio deo, brinula su se o proizvodnji finog stakla i modernizaciji staklara. Kristal je u najvećoj meri izvožen i to sa nalepnicom „Bohemia Glass“, tako da nije bilo toliko važno da li je Rikl, Mozer, Invald … Nekad su lepljene i nalepnice proizvođača koje su postale važne tek na tržištu antikviteta koje se kasnije razvilo. Komunisti su se zapravo gnušali zanatskog rada, ali su industrijski dizajn i likovne umetnosti veoma podržavali. Iako su predratni vlasnici staklara pretrpeli ogromnu štetu, a umetnici dugo nisu mogli da otputuju iz zemlje, čehoslovačko trgovačko i umetničko staklarstvo se tokom Hladnog rata ipak značajno razvijalo.

Vaza Pavela Hlave (1924-2003) izrađena u Riklovoj staklari u Včelničkoj, 1973., izvor: Czech Glass Guide

Po završetku Hladnog rata, Jirži Rikl, praunuk osnivača, uspeo je 1992. da kupi od države staklaru za oko 1,4 miliona evra kroz najbolju ponudu za njenu privatizaciju. Osnovao je preduzeće Antonín Rückl & sinovi d.o.o. koje je 1998. transformisano u akcionarsko društvo Rückl Crystal. Zahvaljujući velikim investicijama, Jirži je značajno unapredio tehnologiju proizvodnje stakla u Nižboru i Rückl Crystal je robu izvozio u SAD, zemlje Bliskog i Srednjeg istoka, Japan, Singapur i Rusiju. Nažalost, i pored brojnih poslovnih inicijativa (angažovanja mladih dizajnera, izložbenog salona u Kini, projekata u korist lokalne zajednice, otvaranja prodavnice u Nižboru koja je dobro poslovala, desetina hiljada turista koji su svake godine obilazili staklaru), Rückl Crystal je 2015. bankrotirao, a Jirži je 2017. neočekivano preminuo u 76. godini. Sličnu sudbinu imala je i staklara u Včelničkoj koju je vodio Jiržijev rođak Jan – ona je propala već 2003. godine.

Romantična ideja o povratku porodice i nastavljanju njene vekovne tradicije staklarstva koja je bila nepravedno prekinuta nastavila je da se ostvaruje zahvaljujući Martinu Vihtrleu (Martin Wichterle), patronu nekolicine čeških brendova poput Bomma. On je 2017. godine kupio staklaru u Nižboru za oko 920 hiljada evra. Zainteresovan ne samo za očuvanje tradicije, već i radnih mesta u staklari (danas ih ima oko 200), Vihtrle je primenio najmodernije poslovne strategije i brzo izbavio Rikl iz poslovne propasti. Ćerke Jiržija Rikla ostale su uključene u upravljanje poslovanjem staklare, tako da porodična nit nije ponovo prekinuta.

Roni Plesl angažovan je novi umetnički direktor staklare. On je već bio nagrađivani umetnik stakla, šef Ateljea za staklo praške Akademije za umetnosti, arhitekturu i dizajn (UMPRUM), i dizajner sa radovima za poznate brendove luksuznog stakla – Ajeto, B.A.G. (Bohemia Art Glass), Barovier&Toso (Venecija), Sahm, Moser, Květná, Pasabahce (Denizli), Preciosa… Njegov najveći izazov je bio da osmisli jedinstven pristup celokupnoj proizvodnji, ne samo da dizajnira jedan predmet ili kolekciju. On je postavio osnovne elemente novog Riklovog identiteta – kristal pink boje (za koju je Rikl već dugo imao originalnu recepturu), nov način šlifovanja i poliranja stakla, i neočekivane kombinacije materijala. Kreiranje takvog novog potpisa na Rikl staklu pratilo je i angažovanje studija Najbrt koji je redizajnirao logo Rikl, i studija BoysPlayNice koji je izradio kvalitetne fotografije novih kolekcija.

Pink čaše iz Riklove kolekcije ABC, dizajner Roni Plesl. Fotografija: Anna Pleslová. © Rückl

Sledeći školu mišljenja svojih profesora koja zahteva intelektualni pristup staklu kao materijalu, Plesl tvrdi da „dizajn ne može bez priče“. Tako su dobro poznate zvezde urezane u češki kristal, čipkasti dekor (PK500), piramidalne bodlje (tzv. špičtajn rez), zlatni elementi i druga obeležja češke tradicije staklarstva postale deo Pleslovog koncepta Češkog neba. Iz njega su izašle prve nove kolekcije – Krakatit, Odette, Golem, Alhemičar i dr. – svaka sa svojom posebnom pričom iz češke kulture koja boci, sveći ili vazi učitava smisao i daje život. I druge Pleslove kolekcije (ABC, Love, Amadeus, Metamorphosis, Pink, Hamlet) su remek-dela češkog staklarstva – spojevi tradicionalnih tehnika (npr. pozlaćivanja) i krajnje savremenog dizajna – ali nose sasvim univerzalne vrednosti i obraćaju se najširem tržištu.

Rikl vaze iz kolekcija Krakatit . Dizajn: Roni Plesl II © Rückl

Na mestu umetničkog direktora Rikla, Plesla je nedavno nasledila Katerina Hendlova, jedna od najtalentovanijih mladih dizajnera stakla, sa radnim iskustvom za brendove poput Thier&VanDaalen (Holandija), LASVIT i Bomma (Češka). Ona se, u tom svojstvu, javnosti predstavila sa kolekcijom vaza Heroine koja demonstrira izvrsnost češkog umeća rezanja stakla, kao i sa kolekcijom Spirit koja se poziva na Riklove početke vezane za apotekarske posude i dugački čep apotekarske flaše u rodinom kljunu na zaštitnom znaku Rikla.

 

Moj cilj je da zadržim tradicionalnu izradu ručno šlifovanog kristalnog stakla. Želim da ga učinim atraktivnim i donekle seksi među mladima, posebno mladim ženama, tako da i oni požele da izučavaju i praktikuju izradu stakla. Ja sledim rad prethodnog kreativnog direktora ali pokušavam da unesem novi senzibilitet, ženstvenost, osećanja, priču. Nastojim da brendu koji ima dugu istoriju donesem nove ideje i modernu vizuelnost, da pristupim novim kupcima, održim brend u životu i činim ga ažurnim i savremenim.

Kateřina Handlová, umetnička direktorka Ruckl

Kateřina Handlová, umetnička direktorka Ruckl II © Rückl
Riklova kolekcija vaza Heroine. Dizajn: Katerina Hendlova. Detalji vaza REI i VIVIENNE. Fotografija: Anna Pleslova. @Ruckl

Koristila sam i krzno i isprobavala porcelan tokom studija na Akademiji umetnosti u Pragu, a kasnije sam kombinovala staklo sa užadima, kada sam za Bomu dizajnirala grupu rasvetnih tela nazvanu Šibari (shibari). Ono što mi se dopalo kod kombinovanja stakla sa različitim materijalima je to što to donosi posebnu vrstu napetosti, materijalnosti, stavlja u fokus umetnički zanat, kao i različite kontekste.

Kateřina Handlová, umetnička direktorka Ruckl

Riklova kolekcija vaza Heroine. Dizajn: Katerina Hendlova. Detalji vaza REI i VIVIENNE. Fotografija: Anna Pleslova @Ruckl

Na čepu nema unutrašnje niti. To je zapravo vrlo tanka linija urezana na boku boce. Načelna ideja je bila da čepovi podsećaju na istoriju staklare Rückl u oblasti apotekarskog stakla koja se ogleda i u današnjem zaštitnom znaku (staklare) na kome je roda sa čepom (apotekarske flaše) u kljunu. Tako sam shvatila da će upotreba čepa kao motiva u mojoj prvoj koelkciji biti prilično simbolična stvar. Čep „KAP“ koristi oblik kapi vode i odnosi se na čistoću i formu vode. On je prilično hrabar element spram jednostavnog tela boce, tako da sa ovakvim čepom boca postaje stav.

Kateřina Handlová, umetnička direktorka Ruckl

Riklova kolekcija Spirit. Dizajn: Katerina Hendlova. Fotografija: Anna Pleslova II © Rückl

Najtalentovaniji bivši studenti Ronija Plesla takođe rade za Rückl. Sa takvim novim dizajnerskim timom, Rikl danas cveta. Pored izvrsnih staklarskih majstora koje je već imao, dobio je i ono što je presudno za tržišni uspeh – originalni dizajn utemeljen u klasičnim narativima. Tako je Riklov katalog pun priča o Kafki, Golemu, Mariji Tereziji, Rusalki, Mocartu, Hamletu itd. po kojima kupci pamte proizvode i vraćaju se određenoj kolekciji. Na porudžbine Rikl kristala se često čeka jer majstori imaju pune ruke posla. Tako se ujedno podvlači da je reč o jedinstvenim komadima koji se upravo ručno izrađuju samo za vas.

Danas je Riklova staklara u Nižboru i pravi kulturni i turistički centar. Već po završetku Hladnog rata i otvaranju Čehoslovačke za turiste, zahvaljujući poznatosti češkog kristala u svetu, bojne staklare su reklamirane i kao turističke destinacije. Zato češke staklare često imaju i objavljen cenovnik usluga za posetioce koji mogu obići proizvodne hale i na različite načine učestvovati u izradi staklenih predmeta – duvati u staklarsku lulu, asistirati graverima i drugim dekoraterima stakla, čak i napraviti predmet po svojoj ideji i poneti ga sa sobom. Riklovu staklaru u Nižboru, do koje se od Praga putuje oko 45 minuta, je 2006. godine posetilo oko 55,000 turista. Na otvorenosti staklare prema turistima, profesionalcima u staklarskoj industriji i lokalnoj zajednici koju je Jirži Rückl počeo da neguje današnja uprava insistira.

Staklara je bila domaćin osmog Svetskog prvenstva u šlifovanju, počela je da priređuje izložbe, a za turiste i lokalnu zajednicu ima posebno interesantnu ponudu uoči božićnih i novogodišnjih praznika. Krajem novembra 2022. godine, priredila je događaj „Izduvajte svoje ukrase za jelku“. Posetioci su mogli da biraju oblike, boje i dezene novogodišnjih ukrasa koje su staklarski majstori izrađivali. Na kraju je okićena velika jelka čijim je osvetljavanjem događaj zvanično završen. Program su dopunjavali mali božićni sajam, radionice za decu i pozorišne predstave lokalnog ansambla. Zbog velikog interesovanja publike, ove, 2023. godine, ne samo što su organizovana su tri takva događaja, već je Rikl izašao i sa velikom ponudom novogodišnjih ukrasa od kojih svaki može biti simboličan poklon. 

Božićne kugle Feather, Krakatit i Love. Dizajn Roni Plesl II © Rückl

Pored redovnog prihvatanja turista koji najčešće dolaze tokom vikenda, Rikl nudi specifične programe i uoči Dana zaljubljenih, Osmog marta, Uskrsa i Noći veštica. Po obilasku staklare i učestvovanju u izradi stakla, posetioci mogu poneti personalizovani suvenir ili kupiti sezonske proizvode poput ručno izrađenih staklenih uskršnjih jaja, na primer. Staklara je i na turističkoj mapi Berouna koji ima oko 20,000 stanovnika, a njena glavna ispostava za turiste koji posećuju Češku je otmena prodavnica Rückl Flagship Store u gradskom jezgru Praga.

Fotografije ustupljene ljubaznošću kompanije Ruckl. Zahvaljujemo Kateřina Handlová na razgovoru o svojoj inspiraciji i viziji na mestu umetničkog direktora Ruckl-a. 

Reference